معرفی حرم مطهر امام رضا (ع)

مقدمه:
حرم مطهر امام رضا(ع) بزرگترین و باشکوه ترین بنای مذهبی ایران است. بنای اولیه این مجموعه در دوره خلفای عباسی صورت گرفت.

در این دوره حمید بن قحطبه طایی از سوی منصور و مهدی دو تن از خلفای عباسی به حکومت خراسان منصوب شد او در حد فاصل نوغان و سناباد (مکان فعلی حرم) باغ و کاخی بزرگ بنا کرد که تا ابتدای قرن چهارم هجری پا بر جا بود. از آنجاییکه شورشهایی عظیمی در خراسان ایجاد شده بود هارون الرشید که خود خلیفه سلسله عباسیان بود جهت سرکوب این شورها به طوس عزیمت نمود.

در این میان او بیمار و جهت استراحت و درمان خود در این باغ ساکن شد ولی از بستر این بیماری بر نخواست و در همین باغ دفن شد. پس از آن پسرش مامون بر آرامگاه او بقعه ای ساخت.
در سال ۲۰۳ هجری امام بزرگ شیعیان حضرت علی ابن موسی الرضا توسط مامون عباسی به شهادت رسید. به دستور او آن حضرت را در جوار قبر پدرش هارون به خاک سپردند. پس از آن مرقد مطهر امام هشتم زیارتگاه عاشقان و شیفتگان جهان تشیع شده و به تدریج علاقمندان و شیعیانش اقدام به آبادانی این بنا نمودند.

این مجموعه دربرگیرنده قسمت‌های مختلف از جمله بنای حرم، مسجد گوهر شاد، نقار خانه، صحن ها و رواق ها، مراکز وابسته، مقبره های حرم رضوی، پار کینگ ها می باشد که در این مقاله بصورت خلاصه و بمنظور آشنایی میهمانان عزیز هتل رضویه و سایر علاقمندان تشریح می شود.
مجموعه حرم مطهر امام رضا (ع) در حال حاضر حدود ۵۹۸٫۰۰۰ متر مربع و بعنوان بزرگترین مسجد دنیای اسلام از نظر مساحت و سومین مسجد دنیا از نظر گنجایش میباشد.

بنای حرم:
شامل روضه منوره، مدفن، سنگ مدفن، صندوق های روی مدفن، ضریح، مسجد بالاسر، سرداب، گنبد، مناره ها می باشد.
روضه منوره بخشی از حرم امام رضا (ع) است که پیکر مطهر امام مهربانی ها در آن دفن شده است. مساحت این قسمت ۱۸۹٫۰۳ متر مربع می باشد که ۱۷٫۱۵ آن را ضریح تشکیل می دهد.مدفن حضرت علی ابن موسی الرضا (ع) در بالای سر محل دفن هارون الرشید و در زیر گنبد خانه بخش مرکزی آستان قدس واقع گردیده است.
سنگ مدفن اولیه مربوط به سال ۵۱۶ هجری قمری و به ابعاد ۴۰ سانتی متر طول و ۳۰ سانتی متر عرض و ۶ سانتی متر قطر و از جنس سنگ مرمر می باشد. سنگ دوم به ابعاد ۶۰ در ۴۰ سانتی متر هم اکنون بر روی مدفن نصب و سومین سنگ مدفن با رنگ سبز چمنی به ابعاد ۲٫۲۰ در ۱٫۱۰ متر و ضخامت ۱ متر با وزن ۳۶۰۰ کیلوگرم همزمان با نصب ضریح پنجم در سال ۱۳۷۹ در طبقه هم کف حرم قرار داده شده است.
صندوق های روی مدفن شامل سه صندوق بوده که صندوق اولیه آن چوبی با روکش و بست هایی از جنس نقره در سال ۵۰۰ هجری قمری توسط انوشیروان زرتشتی از اهالی اصفهان به حرم امام هدیه و از اوایل قرن ششم هجری بر روی مرقد مطهر امام نصب شده است. صندوق دوم در سال ۱۰۲۲ توسط شاه عباس صفوی از جنس چوب فوفل با روکش و میخ های طلا بر روی مرقد مطهر نصب گردیده که پس از تعویض آن با صندوق جدید هم اکنون در موزه نگهداری می شود.

صندوق سوم نیز در سال ۱۳۱۱ خورشیدی از جنس مرمر لیمویی به هزینه حاج حسین حجارباشی زنجانی به جای صندوق دوم قرار گرفت لیکن در سال ۱۳۷۹ صندوق سوم جمع آوری و به جای آن سنگ مدفن یک متری سبز رنگ که در بالا ذکر شد قرار گرفت.
ضریح اولیه در دوره صفویه نصب و تا کنون ۵ ضریح جهت مرقد مطهر امام رضا (ع) ساخته شده است. نخستین ضریح از جنس چوب و طلا و نقره در سال ۹۵۷ هجری قمری به دستور شاه طهماسب صفوی ساخته و نصب گردیده است. دومین ضریح مشهور به ضریح “نگین نشان” از جنس فولاد مرصع و مزین به یاقوت و زمرد در سال ۱۱۶۰ هجری قمری توسط شاهرخ میرزا، نوه نادر شاه افشار به حرم اهدا گردید. سومین ضریح نیز در سال ۱۲۳۸ هجری قمری بصورت ساده شامل ورقه های طلاکوب و طوق های طلای جواهر نشان و با ابعاد ۳ در ۴ متر و ارتفاع ۲ متر بر روی ضریح دوم نصب گردیده است.

چهارمین ضریح در سال ۱۳۳۸ شمسی به معروف به “شیر و شکر” در ابعاد ۴ در ۳٫۶ متر و ارتفاع ۳٫۹ متر بعلت پوسیدگی ضریح سوم جایگزین و مدت ۴۱ سال بر روی مرقد مطهر مستقر بوده است. این مضجع شریف با تصدی سید ابوالحسن حافظیان و تیمی مرکب از اساتید متبحر قلمزن اصفهانی و به سرپرستی محمد تقی ذوفن در مدت حدود ۳ سال ساخته و نهایتاً در سال ۱۳۷۹ بعلت سائیدگی شبکه های ضریح و سست شدن ارکان آن تعویض و به موزه آستان قدس انتقال یافت.

پنجمین ضریح با طراحی استاد محمود فرشچیان در خلال سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۹ از فولاد و چوب گردو در ابعاد ۴٫۷۸ در ۳٫۷۳ و به ارتفاع ۳٫۹۶ متر ساخته و در سال ۱۳۷۹ و طی مدت ۵۵ روز نصب گردید. در چهار جهت این مضجع شریف ۱۴ محراب به نشانه ۱۴ معصوم قرار دارد که همگی به یک محراب بزرگ تر مرتبط که آن نیز به کلمه الله ختم می شود. قلمزنی و زرگری این ضریح توسط خداداد اصفهانی و خطاطی آن نیز توسط استاد موحد صورت گرفته است.
مسجد بالا سر در غرب بقعه متبرکه و بالاسر حضرت جای دارد. این مسجد به ابعاد ۸ متر طول ۰٫۵ متر عرض و ۱۰ متر ارتفاع بعد از ساختمان حرم قدیمی ترین و نزدیک ترین بنا در جوار ضریح بوده که در سال ۴۲۵ هجری قمری توسط ابوالحسن عراقی در دوره غزنویان ساخته شده است.
سرداب با توجه به اختلاف سطح زمین های اطراف حرم و مدفن مطهر امام هشتم، هم اکنون ضریح مطهر در ارتفاع حدود ۳ متر بالاتر از محل اصلی دفن قرار گرفته که این اختلاف سطح موجب تشکیل سرداب و زیر زمین شده است. درواقع سقف سرداب همان کف طبقه هم کف فعلی است. هم اکنون زائران عزیز می توانند از طریق هشتی ضلع شرقی رواق دارالاجابه به سرداب دسترسی داشته باشند.
گنبد دو پوششه در بالای مضجع شریف به روایتی پیش از خاکسپاری علی ابن موسی الرضا (ع) موجود بوده و پوسته درونی آن که از درون حرم دیده می شود قدیمی ترین و پوسته بیرونی “مشهور به گنبد طلا” نیز به ارتفاع ۳۱ متر (تا بالای طوق) در اواخر سده نهم ساخته شده است. کاشی نمای بیرونی گنبد و گلدسته کنار گنبد در سال ۹۳۲ هجری قمری بدستور شاه طهماسب صفوی جمع آوری و با ورقه های مس طلا اندود آراسته شد. البته در سال ۹۹۷ هجری قمری در حمله ازبک ها، عبدالمومن خان ضمن غارت اموال آستان قدس، طلای گنبد و گلدسته را نیز به تاراج برد. پس از این واقعه شاه عباس صفوی در سال ۱۰۱۰ هجری قمری در سفری پیاده به مشهد دستور طلاکاری گنبد را صادر و در سال ۱۰۱۶ عملیات به پایان رسید.

در سال ۱۰۸۴ در پی زلزله شدید ترک هایی در قسمت بیرونی گنبد ایجاد و تعدادی از خشت های طلا نیز فرو ریخته لیکن به دستور شاه سلیمان صفوی مجدداً مرمت گردید.
لازم به ذکر است در سال ۱۳۳۰ هجری قمری این گنبد توسط روس ها به توپ بسته شده که هم اکنون نیز آثار آن از دورن گنبد قابل مشاهده است. آخرین طلاکاری گنبد در سال ۱۳۵۹ به پایان رسیده است.
مناره ها با احتساب ۲ مناره مربوط به مسجد گوهر شاد به تعداد ۱۲ عدد مناره در مجموعه حرم مطهر ساخته و از آن بعنوان محل اذان گفتن و همچنین برج های راهنما و هدایت مسافران مورد استفاده قرار می گرفته است. از این تعداد ۲ مناره به ارتفاع ۴۰٫۵ طلاکاری شده است.

مسجد گوهرشاد:

یکی از شاهکارهای تاریخی بجا مانده از دوره تیموری است که در سال ۸۲۱ هجری قمری و در مدت ۱۲ سال و با زیر بنایی به مساحت ۹۴۱۰ متر مربع در ضلع جنوبی حرم مطهر به دستور گوهرشاد خانم، همسر شاهرخ بن تیمور گورکانی و به دست معمار برجسته ایرانی قوام الدین شیرازی ساخته شده است.
این بنا از نظر ویژگی های معماری، زیبایی در طراحی، کاشیکاری، گچکاری و دیگر تزئینات، یکی از ممتاز ترین آثار بجای مانده و نشانگر اوج هنر اسلامی و معماری در عهد تیموری است.
قسمت های مختلف مسجد عبارتند از گنبد فیروزه ای با ارتفاع ۴۱ متر پوشیده از آجر لعابدار و مزین به خط کوفی، دو مناره و گلدسته زیبا بر فراز آن به ارتفاع ۴۳ متر، صحن اصلی به گستردگی ۲۸۰۰ متر مربع، هفت شبستان، شاخص ظهر (به شکل ستون سنگی با ارتفاع حدود ۲ متر که مثلث شاخص نصف النهار و ظهر و شب بر آن) و ۴ ایوان به شرح ذیل می باشد:
ایوان مقصوره به مساحت ۵۰۰ متر مربع در ضلع جنوبی که از جمله بخش های مهم آن می توان به محراب بسیار زیبایی در انتهای بنا و همچنین منبر صاحب الزمان (صاحب شاه) که در سال در ۱۲۴۳ هجری قمری توسط استاد محمد خراسانی به شیوه منب کاری از چوب گلابی و گردو ساخته شده است اشاره نمود.
بجز ایوان مقصوره سه ایوان دیگر به نام های ایوان شمالی معروف به دارالسیاده، ایوان شرقی معروف به ایوان اعتکاف و ایوان غربی معروف به شیخ بهاء نیز جملگی از شاهکار های معماری اسلامی است که بازدید از آنها به علاقمندان توصیه می شود.
از نگاه تاریخی نیز یکی از وقایع مهم ثبت شده مربوط به این مسجد، واقعه تجمع و اعتراض مردم به کشف حجاب رضا خانی در تاریخ ۲۰ تیر ماه ۱۳۱۴ و درگیری با عوامل حکومتی و کشتار معترضان بوده است.

نقار خانه
از ترکیب دو کلمه نقار به معنای ساز ضربی و خانه همان محلی که نقاره در آن نواخته می شده بوجود آمده است. سنت نقاره نوازی و ساخت نقارخانه در آستان مقدس رضوی از سال ۸۳۵ شمسی و بنا به درخواست میرزا ابوالقاسم بایر نوه گوهرشاد خاتون صورت گرفته است.
هم اکنون این سنت دیرین در نقارخانه رضوی واقع در ایوان شرقی در صحن انقلاب، پیش از طلوع و غروب آفتاب جهت آگاهی از اتمام وقت نماز در همه ایام سال بجز در ماه محرم و صفر صورت می گیرد.
تعداد نقاره چیان فعلی ۱۴ نفر است که در هر نوبت تعداد ۱۰ نفر از آنان (چهار طبال نواز و شش کرنا نواز) به نقاره نوازی مشغول هستند. در هنگان اجرای مراسم چهار طبال در سمت راست نقارخانه و رو به گنبد بصورت نشسته بر روی صندلی های کوچک و شش کرنا نواز در سمت چپ نقارخانه می ایستند و بصورت هماهنگ نقاره نوازی می کنند.

صحن ها
صحن های فعلی حرم مطهر به تعداد ۸ صحن و با مجموع مساحت ۲۲۵٫۲۲۳ متر مربع عبارتند از صحن انقلاب و آزادی (قدیمی ترین صحن ها) و جمهوری و قدس (پس از انقلاب) و صحن های جامع رضوی، غدیر، کوثر و هدایت (مربوط به طرح توسعه حریم رضوی) می باشند.
صحن انقلاب:
صحن انقلاب در شمال حرم مطهر قرار گرفته و پیش از انقلاب بعنوان صحن عتیق یا کهنه شناخته می شده است. این صحن به دستور امیر علی شیر نوایی وزیر فرهیخته و دانشمند سلطان حسین بایقرا شامل یک ایوان در قسمت جنوبی به ارتفاع ۴٫۲۱ متر و مناره ای به ارتفاع ۵٫۴۰ متر بر فراز آن در زمان شاه طهماسب صفوی تذهیب و در سال ۱۱۴۶ هجری قمری به دستور نادر شاه طلاکاری گردید. هم اکنون این ایوان به ایوان طلا یا ایوان نادری معروف است.
در دوره شاه عباس صفوی صحن عتیق از سمت شرق گسترش و دو ایوان دیگر در شمال آن ایجاد شده که به ایوان عباسی مشهور است. بر فزار این ایوان، مناره دوم در سال ۱۱۳۶ هجری قمری و به دستور نادرشاه بنا و طلاکاری شده است. هم اکنون این ایوان معروف به ایوان نقارخانه است.
ایوان دیگر این صحن معروف به ایوان غربی یا ایوان ساعت است.
یکی از بناهای خاطره انگیز این صحن سقاخانه اسمال طلا است که به امر نادر شاه و بوسیله شخصی بنام اسماعیل طلایی ساخته شده است. این سقاخانه در سال ۱۳۴۵ شمسی تخریب و از نو ساخته شده است.
صحن جمهوری:
صحن جمهوری یکی از صحن های حرم امام رضا (ع) است که در سال ۱۳۶۸ و در غرب مجموعه آستان و با نگاهی به معماری و سبک صحن عتیق ساخته شده است. در این صحن ۴ ایوان (شامل ایوان شرقی معروف به ایوان طلا، ایوان شمالی متصل به بست شیخ طوسی با گلدسته طلایی به ارتفاع ۳۰ متر بر فراز آن، ایوان غربی مشرف به خیابان شیرازی، ایوان جنوبی همراه با گلدسته طلایی)، پنجره ای برای دیدن ضریح مطهر، سقاخانه و ساعت خورشیدی در وسط صحن به چشم می خورد.
صحن قدس:
صحن قدس اولین صحن ساخته شده پس از انقلاب و کوچک ترین صحن آستانه واقع در جنوب مسجد گوهرشاد و شمال صحن جامع رضوی است که از سمت شرق نیز با رواق امام خمینی و از غرب با بست شیخ طوسی متصل است.
مساحت این صحن حدود ۴۸۰۰ متر مربع و شامل ۱۴ حجره در شمال و ۱۴ حجره در جنوب است. در این صحن سقاخانه ای به شکل بنای “قبه الصخره” در شهر بیت المقدس با ابعاد یک هشتم اندازه واقعی ساخته شده است.
صحن آزادی:
صحن آزادی در قسمت شرقی حرم مطهر واقع و در سال ۱۳۲۳ هجری قمری در عهد سلطنت فتحعلی شاه قاجار شروع و در دوره ناصرالدین شاه تکمیل گردید. این صحن دارای ۴ ایوان است که مهمترین آن ایوان طلا معروف به ایوان ناصری است که در دوره ناصرالدین شاه طلاکاری گردیده و همچنین ایوان ضلع جنوبی با ساعتی بر فراز آن که بصورت هدیه از سوی ناصرالدین شاه تقدیم آستان شده و درگذشته طنین زنگ شبانگاهی آن، مردم را متوجه بارگاه امام هشتم می نمود.
صحن جامع رضوی:
صحن جامع رضوی درضلع جنوبی ضریح و به مساحت ۱۱۷٫۵۴۸ متر مربع زیر بنا در حال حاضر بزرگترین صحن آستان مقدس رضوی است که عملیات ساختمانی آن در سال ۱۳۶۶ شمسی آغاز گردیده است. این صحن دارای ۵۵ غرفه، ۳ ایوان، ۶ مناره و ۲ سر می باشد.
به جهت وسعت این صحن، معمولاً بزرگترین اجتماعات و مراسمات مذهبی – مردمی در آن برگزار می شود.
صحن هدایت:
صحن هدایت یکی از صحن های جدید مجموعه حرم مطهر بوده که پس از انقلاب ساخته و در سال ۱۳۸۲ شمسی به بهره برداری رسیده است. زیر بنای این صحن حدود ۱۴۷۲۰ متر مربع و در قسمت شمال شرقی مجموعه حرم مطهر رضوی واقع گردیده است.
این صحن از سوی شمال شرقی به بنیاد پژوهش های اسلامی و ورودی خیابان شیخ طبرسی، از جنوب به دانشگاه علوم اسلامی رضوی و از شرق به مقبره پیر پالان دوز و هتل قصر الضیافه متصل می باشد.
صحن کوثر:
صحن کوثر در ضلع جنوب شرقی اماکن متبرکه به مساحت حدود ۱۵۶۴۸ متر مربع در سال ۱۳۸۱ به بهره برداری رسیده است. نمای این صحن از سنگ، آجر و کاشی معرق مزین به نام حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و کتیبه های مزین به خطبه های فدک ساخته شده است. این صحن از طریق خیابان شهید نواب صفوی، باغچه شرقی و صحن جامع رضوی در دسترس می باشد. همچنین در این صحن موزه فرش و موزه آستان قدس رضوی قرار دارد.
صحن غدیر:
صحن غدیر از جمله صحن هایی است که پس از انقلاب ساخته شده است. عملیات ساختمانی این صحن در سال ۱۳۷۷ شروع و در سال ۱۳۸۲ به بهره برداری رسیده است.
این صحن از قسمت شرقی و همچنین ضلع جنوبی به صحن جامع رضوی و ضلع غربی به مجتمع تجاری خدماتی غدیر، از ضلع شرقی به صحن جمهوری و از سمت شمال غربی به سر در شیرازی متصل می باشد.

صحن موزه (صحن امام خمینی):
صحن موزه واقع در جنوب صحن آزادی از نظر قدمت سومین صحن مجموعه آستان رضوی می باشد. این صحن بر خلاف دیگر صحن های چهار ایوانی دارای ۲ ایوان است. در سال ۱۳۱۶ شمسی املاک واقع در این بخش که شامل تیمچه و مدرسه قدیمی بود خریداری و عملیات ساخت آن با استفاده از معماران ایرانی و خارجی آغاز و در سال ۱۳۲۴ به پایان رسید. از آنجائیکه ساختمان موزه حضرت در این صحن قرار دارد به صحن موزه معروف شده است.
صحن موزه در دوره پهلوی صحن اختصاصی و تشریفاتی بود که بیشتر سران مملکت و یا میهمانان خاص از آن استفاده میکردند لیکن پس از انقلاب در آن به روی عموم زائرین گشوده شد.

رواق ها:
رواق ها همان فضاهای مسقف و محصور اطراف حرم مطهر می باشند که تعداد آنها در حال حاضر ۲۶ مورد می باشد. بزرگترین و زیباترین رواق موجود رواق امام خمینی با مساحت ۶۳۰۰ متر مربع می باشد. نام های این رواق ها عبارتند از:
رواق دارالخلاص، رواق گنبد الله وردی خان، رواق دار الولایه، رواق توحید خانه، رواق دار الاجابه، رواق دار الفیض، رواق دارالهدایه، رواق دارالشکر، رواق دارالزهد، رواق دار الحفاظ، رواق شیخ بهاءالدین، رواق دارالسیاده، رواق دارالعباده، رواق گنبد حاتم خانی، رواق دارالرحمه، رواق دارالشرف، رواق دارالحکمه، رواق دارالضیافه، رواق دارالحجه، رواق دارالسعاده، رواق امام خمینی، رواق دارالسلام، رواق دارالکرامه، رواق دار السرور، رواق شیخ طوسی، رواق دارالعزه، رواق شیخ حر عاملی و رواق دارالذکر

مراکز وابسته:
شامل کتابخانه مرکزی آستان قدس و کتابخانه مسجد گوهرشاد، موزه های آستان قدس، دارالشفاء امام رضا(ع)، مهمانسرای امام رضا(ع) و مراکز فرهنگی حرم می باشد.

کتابخانه مرکزی آستان قدس:
پس از شهادت امام هشتم، مردم جزوات قرانی خود را وقف آستان نموده و در قسمتی به نام قرائت خانه (در مسجد بالاسر) نگهداری می شده است. با افزایش تعداد موقوفات این کتابخانه ۶ مرحله در حرم جابجا شده و نهایتاً در محل فعلی کتابخانه که در سال ۱۳۷۲ به بهره برداری رسیده نگهداری می شود. هم اکنون در این کتابخانه تعداد ۱۲۴۰۰ نسخه کتاب های خطی، چاپ سنگی و چاپی درباره حضرت وجود دارد.
کتابخانه مسجد گوهرشاد:
در سال ۱۳۳۲ در قسمت چپ صحن جامع رضوی و در مقابل مسجد گوهرشاد کتابخانه ای به همین نام توسط واقف آن به نام سید سعید طباطبائی نائینی بر اساس معماری حمام گنجعلی خان کرمان ساخته شده و تعداد ۵۰۰۰ جلد کتاب نفیس به آن اهداء شده است. نهایتاً در سال ۱۳۶۸ ساختمان فعلی کتابخانه توسط آستان قدس در بست شیخ بهایی و با مساحت ۱۲۰۰ متر مربع و با ظرفیت ۲۰۰ نفر احداث و تعداد ۶۵۰۰۰ نسخه کتب فارسی، عربی و لاتین نگهداری می شود.

موزه های آستان قدس:
نخستین موزه آستان قدس در سال ۱۳۱۶ شمسی با طرح و نقشه آندره گدار (معمار و باستان شناس فقید فرانسوی) در شرق مسجد گوهرشاد و کنار مقبره شیخ بهایی آغاز و در سال ۱۳۲۴ خورشیدی در ۳ طبقه و با مساحت ۱۰۳۴ متر مربع به بهره برداری رسید، با توجه به محدودیت فضای موزه قبلی، مجدداً در سال ۱۳۵۵ فضای جدیدی در یک طبقه شامل ۲ تالار به مساحت ۱۳۰۰ متر مربع ساخته و توسط شرکت فرانسوی ژانسن تجهیز و به بهره برداری رسید. هم اکنون تعداد موزه های حرم مطهر در ۴ ساختمان و در ۱۷۰۰۰ متر فضای نمایشی و بیش از ۸۰۰۰ قطعه نفیس در معرض علاقمندان و بازدید کنندگان می باشد.

دارالشفاء امام رضا(ع):
این دارالشفاء ویژه درمان سرپایی در بست شیرازی حرم مطهر واقع گردیده و بصورت ۲۴ ساعته با استفاده از امکانات ۵ پایگاه ثابت فوریتهای پزشکی در خدمت زائران عزیز می باشد.

مهمانسرای امام رضا(ع):
این مهمانسرا از دیرباز فعال بوده و در دوره های صفویه تا اوایل قاجاریه معروف به مطبخ معموره بوده است. در دوره قاجاریه این مکان به نام کارخانه مبارکه شناخته و معروف بوده است. در دوره پهلوی به نام مهمان خانه حضرتی و بعد از انقلاب به مهمانسرای امام رضا تغییر نام یافت. در سال ۱۳۸۹ ساختمان جدید در بست سفلی حرم مطهر افتتاح و میزبان زائرین آن حضرت می باشد.
مراکز فرهنگی حرم
مراکز فرهنگی حرم شامل دانشگاه علوم اسلامی رضوی و بنیاد پژوهش های اسلامی است که در سال ۱۳۶۳ تاسیس گردیده است.

پار کینگ ها:
در قسمت زیرین مجموعه حرم مطهر ۴ پار کینگ وجود دارد که مشخصات و موقعیت هریک به شرح ذیل می باشد:
پارکینگ شماره یک واقع در جنوب غربی آستان و در غرب صحن جامع به مساحت ۵۵ هزار و ۸۱۰ متر مربع است .
پارکینگ شماره دو موسوم به پارکینگ کوثر به ظرفیت ۵۸۰ خودرو در زیر صحن کوثر و قسمتی از ضلع شرقی صحن جامع رضوی و مختص خدام حرم می باشد.
پارکینگ شماره سه زیر صحن هدایت واقع و ظرفیت ۴۷۰ خودرو در آن طراحی شده است. در این پارکینگ برای دسترسی به صحن از آسانسور و راه پله استفاده می شود.
پارکینگ شماره چهار کنار سر در شیرازی و ظرفیت آن ۵۲۱ خودرو می باشد.

مقبره های حرم رضوی:
در مجموعه آستان مقدس رضوی ۴ مقبره مهم شامل مقبره پیر پالان دوز، شیخ طبرسی، شیخ حر عاملی و شیخ بهایی وجود دارد.

آرامگاه پیر پالان دوز:
محمد عارف عباسی معروف به پیر پالان دوز از عرفا و پیروان سلسله ذهبیه (یکی از جمله سلسله های تصوف اسلامی و شیعی) در نیمه دوم قرن ۱۰ هجری قمری در روستای کارند مشهد دیده به جهان گشود.
این عارف بزرگ یکی از شیوخ مورد احترام و صاحب موقعیت نزد مردم و پیروان طریقت علاوه بر عرفان در کیمیاگری و خطاطی نیز متبحر بوده است. او در خط ثلث استاد و هفت سوره از قران مجید را نیز به خط خود کتابت نموده که این گنجینه امروزه نیز موجود است.
در مسیر طی طریق به محضر شیخ کمال الدین حسین تبادکانی (تاج الدین خوارزمی) وارد و از خدمت او کسب آداب سلوک الی الله نموده و پس از طی مدارج کمال به خلافت پیر خود معین گشت.
اگر چه این عارف بزرگ دارای جایگاه و موقعیت بالایی بوده و بدون سعی و کوشش امکان امرار معاش داشته لیکن پس از رحلت شیخ کمال الدین حسین تبادکانی و بواسطه ازدیاد رهبران دروغین، از دستگیری طلاب منصرف و از راه کفش دوزی روزگار می گذرانید.
در وصف کرامات پیر نقل های بسیاری ایست. شرح حال و کرامات او در کتب متعددی گردآوری و خواندن آن به علاقمندان توصیه میشود.
موقعیت و مشخصات آرامگاه:
این آرامگاه در شمال شرقی حرم مطهر امام رضا (ع) و در خیابان نواب صفوی واقع گردیده است. بنای مذکور چهار ضلعی، دارای گنبدی پیازی شکل بر فراز آن و ایوانی آجری در مقابل است. داخل بقعه، شاه نشینی است که در بالای آن یزدی بندی ها و در بدنه نیز بقایای نقاشی های چشم نوازی از عهد صفویه به چشم میخورد. در زیر کاسه گنبد، ترنج زیبایی با نگاره های گیاهی خود نمایی میکند. در نمای خارجی بنا، طاق نماهای تیزه دار آجری و پشت بغل های کاشی و قاب های مستطیل شکل تزیینی بر فراز آن حکایت از ذوق و مهارت اساتید معمار آن دارد.
بنای اولیه آرامگاه به فر۱۳۷۵ در زمره آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

آرامگاه شیخ طبرسی:
ابوعلی فضل بن حسن طبرسی ملقب به شیخ طبرسی در سال ۴۵۴ هجری شمسی در خانواده ای معروف دیده به جهان گشود. پدر این بزرگوار نیز از علمای عصر خویش بوده است. از محل دقیق ولادت این عالم برجسته اطلاع چندانی نیست لیکن مشهور است که او دوران کودکی خود را در مشهد الرضا گذرانده است. او پس از چند سال حضور در مکتب و فراگیری خواندن و نوشتن و قرائت قران علاقمند به تحصیل علوم اسلامی گردید. استعداد این دانشمند به حدی بود که در هر یک از رشته های تحصیل نظیر ادبیات عرب، قرائت، تفسیر، حدیث، فقه، اصول و کلام خود صاحبنظر گردید.
شیخ طبرسی حدود ۵۴ سال در مشهد مقدس سکونت داشته و بنا به درخواست علما و بزرگان سبزوار در سال ۵۲۳ هجری قمری راهی آن دیار گردید. در بدو ورود به آن شهر نخستین اقدام شیخ، پذیرش مسئولیت مدرسه دروازه عراق بوده که با هدایت و سرپرستی ایشان آن مدرسه توسعه یافته و مامن طلاب و دانشجویان در علم مختلفی چون فقه و تفسیر در محضر او شد.
هم اکنون از مجموعه تالیفات ایشان ۱۹ اثر بجای مانده که مشهور ترین آنها سه تفسیر قران مجید بنام های مجمع البیان، الکافی الشافی، جوامع الجامع میباشد.
این علامه بزرگوار در سال ۵۲۳ شمسی در سبزوار دار فانی را وداع و پیکر پاک آن بزرگوار به مشهد منتقل و در نزدیکی حرم مطهر امام رضا (ع) در محلی به نام قبرستان قتلگاه به خاک سپرده شد.

موقعیت و مشخصات آرامگاه:

شاه محمد خدابنده (پدر شاه عباس) و به سعی قنبر علی بن خواجه حسین در سال ۹۸۵ هجری قمری بصورت مربعی تنها و گنبدی پوشیده از کاشی آبی ساده بر بالای آن ساخته شده است. در سالهای اخیر بنای مقبره و داخل آن توسط آستان قدس رضوی مرمت، بازسازی و بخش های جدید شامل حیاط، حوض، حجره های درون حیاط و سر در به آن مجموعه اضافه گردید.این اثر در تاریخ ۵ اردیبهشت سال ۱۳۵۶ به شماره 

آرامگاه شیخ طبرسی در نزدیکی حرم واقع و بنا به مستندات موجود این مقبره در سال ۱۳۵۳ نیز دارای بارگاهی بوده است. با توجه به اجرای طرح توسعه میدان حرم مطهر تنها این مقبره باقی مانده لیکن به مرور زمان دچار تخریب گردید. در سال ۱۳۷۰ به منظور اجرای طرح زیر گذر حرم مطهر، قبر سیمانی آن عالم بزرگ با طرح کارشناسی و تشریفات خاص ۲۰۰ متر جابجا و در محل فعلی مستقر و آرامگاه جدید نیز بصورت پلکانی و در ۳ طبقه ساخته شد.
این بنا دارای سازه فلزی شامل گنبد خانه و فضاهای جانبی در شرق آن میباشد. مساحت زیر بنای ساختمان ۲۵۲ متر مربع شامل ۲۴۰ مترمربع گنبدخانه و اتاق های شرقی و همچنین ۱۲٫۵ متر مربع نیم طبقه شرقی آن است.
گنبد پیازی شکل آن از نوع دو پوسته با دهانه ای به قطر ۹ متر بر روی چهار ستون قرار گرفته است. ارتفاع گنبد تا کف ۱۵٫۸ متر و ارتفاع طوقی آن یک متر میباشد.
درب های ورودی ساختمان و همچنین درب های ورودی اتاق ها جنبی در ضلع شرقی ساختمان قرار گرفته است. دیوار های داخلی سه ضلع دیگر دارای پنجره ها و طاق نماهای باریک و بلند با ترکیبی متفاوت و بدون قرینه سازی است.
محراب آرامگاه دارای کاشیکاری معرق و مزین به آیات قران مجید است. دیواره های داخلی آرامگاه از سنگ سبز جنگلی و بالای آن نیز گچ و رنگ است.

آرامگاه شیخ حر عاملی:
شیخ حر عاملی در شب جمعه ۸ رجب سال ۱۰۳۳ هجری قمری در روستای مشغره در منطقه جبل عامل لبنان دیده به جهان گشود. پدرش حسن بن علی شخصیتی ادیب، فاضل، دانشمند، فقیه و مورد احترام و توجه مردم و مادرش نیز دختر علامه شیخ عبداسلام و از بانوان ادیب و بافضیلت بود.
این عالم بزرگوار در سن ۴۰ سالگی از لبنان به عراق عزیمت و مشرف به زیارت عتبات عالیات می شود. سپس بمنظور زیارت مرقد مطهر امام هشتم از عراق راهی مشهد مقدس شده و چون این شهر را مناسب می یابد باقی عمر خود را در این منطقه ساکن میشود.
پس از استقرار در مشهد او ۲ بار مشرف به زیارت خانه خدا و ۲ بار زیارت عتبات عالیات شد. در یکی از سفرهایش به اصفهان رفت و با علامه مجلسی دیدار نمود در این دیدار وی به علامه مجلسی اجازه روایت داده و متقابلاً آن علامه نیز به ایشان اجازه روایت دادند.
در همین سفر، علمای اصفهان ترتیب ملاقات ایشان را با شاه سلیمان صفوی دادند و در همین زمان شاه سلیمان منصب قاضی القضاتی و شیخ الاسلامی خراسان را به او سپرد.
این عالم بزرگوار پس از عمری مجاهدت سر انجام در ۲۱ رمضان سال ۱۱۰۴ هجری قمری و در سن ۷۱ سالگی دار فانی را وداع و به دیار باقی شتافت. پیکر پاکش را در ایوان یکی از حجره های حرم مطهر (صحن انقلاب) و در جوار بارگاه ملکوتی ان امام همام به خاک سپردند.
از این عالم بزرگ شیعه ۲۳ اثر بجای مانده که مهمترین و ارزشمند ترین آن کتاب “وسائل الشیعه” است که از زمان نگارش تا کنون مورد توجه خاص فقها و مجتهدان شیعه میباشد. این اثر شامل ۳۶ هزار روایت به همراه اسناد مربوطه در موضوعات متعدد فقهی گرداوری و نگاشته شده است.
موقعیت و مشخصات آرامگاه:
آرامگاه شیخ حر عاملی در صحن آزادی و در مجاورت دانشگاه علوم اسلامی رضوی واقع گردیده است. زیر بنای این رواق ۴۳۰۰ متر مربع که ۴۶۰ متر آن مربوط به فضاهای جانبی میباشد. هشتی ورودی رواق مزین به آیینه کاری میباشد. ارتفاع تیزه قوس تا کف ۲۰٫۵ که بر پایه ۱۲۲ ستون استوار گردیده است.
دسترسی به این رواق با استفاده از ۲ دستگاه پله برقی و یک پلکان عریض از بست شیخ طوسی میباشد.

آرامگاه شیخ بهایی:
بهاء الدین محمد بن حسین عاملب مشهور به شیخ عاملی فرزند عز الدین حسین عاملی در سال ۹۲۵ خورشیدی در بعلبک متولد و در سال ۱۰۰۰ خورشیدی در اصفهان وفات یافت. پدرش نیز از دانشمندان عصر خود بوده که بواسطه آزار و اذیت شیعیان آن منطقه توسط دولت عثمانی و بجهت دعوت شاه طهماسب صفوی به ایران هجرت نموده و در قزوین ساکن شد.
بهاالدین دروس علمی را نزد پدر و سایر مشاهیر آن زمان کسب نموده و در سن ۴۳ سالگی شیخ الاسلام اصفهان گردید. او در رشته های فلسفه، منطق، ریاضیات تبحر خاص داشته و حدود ۹۵ کتاب و رساله از او در سیاست، ریاضی، حدیث، اخلاق، نجوم، مهندسی، هنر و فیزیک بر جای مانده است.
در یکی از سفرهایی که همراه شاه عباس به مشهد عزیمت نمود در جوار بارگاه منور امام هشتم خانه ای خرید و بنا به وصیت خودش پیکر او را به مشهد منتقل کرده و در همان مکان به خاک سپردند.
خدمات شیخ بهایی:
مهمترین خدماتی که به شیخ بهایی نسبت میدهند عبارت است از معماری مسجد امام اصفهان، مهندسی حصار نجف و ساعت آفتابی واقع در غرب مسجد امام اصفهان، طرح ریزی کاریز نجف آباد، تعیین قبله در مسجد امام، ساختمان گلخن گرمابه ای که با یک شمع گرم می شده است، مهندسی مساحی تقسیم آب زاینده رود به محلات اصفهان و سایر قرای مجاور رودخانه که اصل آن طومار در اصفهان موجود است.
موقعیت و مشخصات آرامگاه:
آرامگاه شیخ بهایی در حرم مطهر رضوی و در ضلع شمالی صحن امام خمینی قرار دارد. این بنا که قبل از وفات شیخ بهاء محل تدریس او نیز بوده ۱۰۲ متر مربع مساحت و با آیینه کاری های بسیار زیبا و کتیبه های خوشنویسی مزین شده است.

فاصله از هتل تا حرم:
هتل رضویه مشهد بواسطه موقعیت استثنایی، هم اکنون نزدیک ترین هتل به حرم مطهر با فاصله زمانی کمتر از ۲ دقیقه میباشد. از اینرو میهمانان عزیز در هر ساعت از شبانه روز بدون هیچ محدودیتی میتوانند از هتل به حرم مراجعه نمایند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *